Badania wykopaliskowe w Złotej w powiecie sandomierskim w latach 2002-2004 i w roku 2012 – stanowisko 6 - „Kopiec Kwacała” - Badania i nabytki muzealne - Archeologia Sandomierz

Badania wykopaliskowe w Złotej w powiecie sandomierskim w latach 2002-2004 i w roku 2012 – stanowisko 6 - „Kopiec Kwacała”

Miejscowość Złota w powiecie sandomierskim znana jest z licznych odkryć zabytków archeologicznych, zarówno przypadkowych, jak i dokonywanych podczas systematycznych badań, od ponad stu lat. Jest miejscowością eponimiczną, od której nazwę wzięła archeologiczna „kultura złocka”.

Stanowisko 6 w Złotej – „Kopiec Kwacała” – jest położone w obrębie podłużnego garbu wysoczyznowego, ograniczonego dolinami Wisły i Polanówki (Życi). W jego obrębie znajduje się wysoki na ponad 4 metry kopiec ziemny, zwany kopcem Kwacała lub Chwacała.

Według miejscowej tradycji, kopiec skrywa miejsce pochówku rycerza Kwacała – dowódcy rycerstwa polskiego, poległego w walce z Mongołami w 1260 roku, lub też jest kurhanem nakrywającym zbiorową mogiłę najeźdźców mongolskich, poległych z rąk tegoż Kwacała. Wyniki badań archeologicznych (w tym wierceń) wskazują na dużo starszą genezę kopca – jest on najpewniej pozostałością neolitycznego grobowca kultury pucharów lejkowatych. W późniejszych czasach inne społeczności zakładały w tym charakterystycznym miejscu swoje osady i cmentarzyska.

 

Badania wykopaliskowe w sąsiedztwie i na samym kopcu prowadzono przez kilka sezonów wykopaliskowych w latach 2002-2004 i miały charakter ratowniczy[1]. Odkryto wówczas łącznie 23 obiekty na niemal 3 arach przebadanej powierzchni, głównie groby późnoneolitycznej kultury ceramiki sznurowej i wczesnobrązowej kultury mierzanowickiej. Najciekawszym znaleziskiem był grób nr 1 kultury mierzanowickiej ze szkieletem ułożonym na tzw. żabę (na plecach z rękoma skrzyżowanymi na piersi, z podkurczonymi nogami i kolanami skierowanymi na zewnątrz) i z bogatym wyposażeniem, interpretowany jako pochówek przywódcy rodu czy naczelnika plemienia[2].

Rozmieszczenie zabytków w grobie wskazuje, że zmarły został pochowany w paradnym stroju, zawinięty w całun, który był spięty trzema tarczkami miedzianymi, i z przedmiotami, których używał za życia. Oznaką wysokiej pozycji społecznej mężczyzny był napierśnik z trzech par ponad 20-centymetrowej długości szabli dzika, spiętych sznurami z nanizanymi paciorkami z muszli małży, wiązanymi na plecach. Ubranie zmarłego było spięte na piersiach szpilą kościaną, a głowę zdobiły zausznice w kształcie wierzbowego liścia, umieszczone parami na skroniach. Zmarły miał zapewne długie włosy, spięte z tyłu w kucyk za pomocą miedzianego pierścienia. W jakimś woreczku, zawieszonym u pasa i zwisającym prawie do kolan znajdowały się zawieszki z zębów zwierzęcych, zapewne nanizane na sznur, druga szpila kościana, dwa grociki i drapacz krzemienny. Przedmioty z grobu można obejrzeć na stałej wystawie archeologicznej w sandomierskim Muzeum i w katalogu (http://www.archeologia-sandomierz.pl/?sekcja=kultura_mierzanowicka).

Poza grobami, w trakcie badań w latach 2002-2004 odkryto pozostałości osad kultur malickiej i mierzanowickiej.

 

Badania na stanowisku 6 w Złotej podjęto ponownie w 2012 roku[3]. Odkryto m.in. dwa groby kultury złockiej, w tym jeden z niekompletnym brukiem kamiennym na dnie i z ułożonym na nim niekompletnym i rozczłonkowanym szkieletem, wyposażony w dwa wiórki krzemienne i miedziany retuszer – narzędzie do precyzyjnej obróbki (retuszu) narzędzi krzemiennych. Drugi grób, ze szkieletem mężczyzny ułożonym w pozycji skurczonej na lewym boku, z głową od strony wschodniej, wyposażony był w dwa naczynia – misę i pucharek, zdobione ornamentami linii falistych i poziomych, wykonanymi za pomocą odcisków sznurka i stempelków. Pochówek ten został złożony w głębokiej na ponad 2 metry jamie o pionowych ściankach, okrągłej w planie, jest to więc tzw. grób szybowy. Jama miała celowo wypalone ścianki i dno, o czym świadczy pomarańczowa warstwa przepalonego lessu – jest to zapewne efekt jej rytualnego oczyszczania ogniem. Na dnie znajdowała się warstwa kamieni, przysypana lessem zmieszanym z szarą ziemią, dopiero na niej leżał szkielet zmarłego.

Groby szybowe na ziemiach polskich są stosunkowo nieliczne i do tej pory przypisywano je wyłącznie ludności kultury ceramiki sznurowej, dlatego początkowo interpretacja odkrycia przysporzyła trudności – wysunięto hipotezę, że jest to pochówek ludności kultury mierzanowickiej z początków epoki brązu (pochówki w podobnych jamach znane są z osad tej społeczności), a naczynia zostały wyjęte (wyrabowane) ze starszego grobu kultury złockiej i złożone do grobu powtórnie. Wydaje się jednak, że mamy do czynienia z nieznaną dotychczas formą grobu kultury złockiej.

W kontekście tego, że kultura złocka znana jest głównie ze znalezisk grobowych, na szczególną uwagę zasługują odkryte w 2012 roku dwa obiekty osadnicze, które z dużym prawdopodobieństwem można wiązać z tą społecznością. Są to okrągłe w planie i trapezowate w przekroju jamy-piwniczki. W jednej z nich, na dnie znaleziono skupisko kości zwierzęcych, wśród których znajdowały się fragmenty czaszki i poroża jelenia.

 

* Badania wykopaliskowe na stanowisku 6 w Złotej w 2012 roku prowadził dr Marek Florek z Instytutu Archeologii UMCS w Lublinie wspólnie z Moniką Bajką z Muzeum Okręgowego w Sandomierzu przy udziale studentów archeologii z UMCS w Lublinie i z UAM w Poznaniu.

 

 


[1] M. Florek, A. Zakościelna, Wyniki badań ratowniczych na stanowisku 6 w Złotej, pow. sandomierski, w latach 2002-2004, „Archeologia Polski Środkowowschodniej”, t. 8, 2006, s. 41-56.

[2] M. Florek, A. Zakościelna, „Na żabę” – niezwykły pochówek z początków epoki brązu ze Złotej k. Sandomierza, „Z Otchłani Wieków”, r. 60, 2005, s. 65-70.

[3] M. Florek, Badania archeologiczne w Złotej koło Sandomierza w latach 2002-2004 i 2012, „Zeszyty Sandomierskie”, nr 33, 2012, s. 66-69.

 

alt.php?id=518


alt.php?id=517

 

 

Muzeum

alt.php?id=422