Wprowadzenie - Archeologia Sandomierz

Wprowadzenie

Niewiele regionów w naszym kraju poszczycić się może tak głęboką perspektywą dziejów człowieka i jego kultury jak Ziemia Sandomierska. Tutaj przetrwały liczne materialne świadectwa dla poznania historii regionu. Składają się na nie pozostałości obozowisk i osad, grodów, zamków i różnego rodzaju fortyfikacji, miasta o metryce średniowiecznej, miejsca eksploatacji i obróbki surowców, w tym krzemienia i rudy żelaza, cmentarze i miejsca religijnego kultu, pola bitewne oraz dawne drogi i szlaki komunikacyjne. Obiekty te pochodzą z różnych okresów – od paleolitu środkowego po czasy niemal nam współczesne. O randze dokonywanych odkryć najlepiej świadczy fakt, że kilka miejscowości regionu, takich jak Złota, Mierzanowice, Malice czy Samborzec, weszło na stałe do literatury archeologicznej jako nazwy wydzielanych przez archeologów kultur archeologicznych.

Początki zainteresowań dziedzictwem kulturowym Ziemi Sandomierskiej mają metrykę sięgającą połowy XIX wieku. Wśród pierwszych udokumentowanych odkryć znalazło się cmentarzysko wczesnośredniowieczne w Ruszczy k. Łoniowa, opisane przez naszego wybitnego historyka Joachima Lelewela. Na przełomie XIX i XX wieku i w początkach XX wieku badania terenowe prowadzili tu wybitni badacze epoki, jak Erazm Majewski czy Włodzimierz Demetrykiewicz oraz liczne grono archeologów-amatorów, w części wywodzących się spośród miejscowych regionalistów i miłośników historii. Dopiero pod koniec lat dwudziestych XX wieku zainicjowano systematyczne, prowadzone na szeroką skalę prace archeologiczne. Początkowo miały one przede wszystkim charakter ratowniczy i związane były z dokumentowaniem ujawnianych w trakcie prac ziemnych odkryć i zabytków. Na ten sam okres datuje się początek wieloletnich badań stacjonarnych w Złotej k. Sandomierza, Mierzanowicach k. Opatowa, Krzemionkach (zwanych wówczas Opatowskimi) oraz na Wzgórzu Świętojakubskim w Sandomierzu. Można więc bez przesady powiedzieć, że wielkie badania na Ziemi Sandomierskiej mają metrykę sięgającą narodzin polskiej archeologii. 
 

Po drugiej wojnie światowej kontynuowano prace terenowe na wcześniej odkrytych stanowiskach archeologicznych, ale też prowadzono badania na wielu nowych, m.in. w Wojciechowicach, Lisowie, Samborcu, Gorzyczanach, Opatowie, Zawichoście i Kamieniu Łukawskim. W drugiej połowie lat pięćdziesiątych XX wieku rozpoczęto trwające po dzień dzisiejszy systematyczne badania archeologiczne w Sandomierzu. W pierwszym okresie pracami realizowanymi w ramach badań nad początkami państwa polskiego kierował z ramienia Instytutu Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk (obecny Instytut Archeologii i Etnologii PAN) Jerzy Gąssowski, zaś od końca lat sześćdziesiątych XX wieku prace te prowadził interdyscyplinarny zespół badawczy, kierowany przez Stanisława Tabaczyńskiego. Nadrzędnym celem tych przedsięwzięć było poznanie początków Sandomierza i rekonstrukcja najstarszego układu przestrzennego miasta, w tym ustalenie lokalizacji grodu. Badania objęły początkowo teren Wzgórza Staromiejskiego, na którym w 1962 roku doszło do spektakularnego odkrycia zestawu figur szachowych z XII wieku, znanych jako „szachy sandomierskie”. W kolejnych latach prace skoncentrowano na Wzgórzach Zamkowym i Collegium Gostomianum. Na pierwszym z nich odkryto pozostałości potężnych drewniano-ziemnych fortyfikacji grodu. Natomiast na drugim, poza reliktami murowanego kościoła św. Piotra, odkryto obiekty i zabytki świadczące o istnieniu w tym miejscu w wiekach XI i XII ufortyfikowanego podgrodzia. Przypomnieć warto, że prace realizowane w pierwszej połowie lat siedemdziesiątych XX wieku włączone zostały w szerszy program rewaloryzacji Starówki i ratowania zabytków Starego Miasta w Sandomierzu, w związku z zaistniałym w latach sześćdziesiątych XX wieku osuwaniem się skarpy sandomierskiej.


Prowadzone w latach późniejszych na terenie miasta badania archeologiczne podejmowano głównie z potrzeb konserwatorskich. Z ważniejszych można wymienić prace prowadzone na terenie Wzgórza Zamkowego, w trakcie których doszło do odkrycia m.in. wielobocznej baszty z czasów Kazimierza Wielkiego, badania przy kościele dominikańskim św. Jakuba, odkrycie najstarszych drewnianych umocnień miasta lokacyjnego na Wzgórzu Miejskim i pozostałości kilku cmentarzy z XI-XII wieku. Mniejszy, choć nie mniej ważny naukowo zakres, miały badania prowadzone w innych średniowiecznych ośrodkach Sandomierszczyzny: Opatowie, Zawichoście czy Połańcu. Do najciekawszych odkryć doszło bez-sprzecznie w Zawichoście, gdzie w końcu lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku zespół kierowany przez Stanisława Tabaczyńskiego odsłonił pozostałości dwóch najstarszych kościołów – Najświętszej Marii Panny (zlokalizowany pod bryłą aktualnej świątyni parafialnej) i znajdującego się nieopodal kościoła św. Maurycego. Ujawniono, że ten ostatni zbudowany został na unikatowym w skali kraju planie tetrakonchosu.


Poza ośrodkami grodowymi badania prowadzono również na wczesnośredniowiecznych osadach wiejskich w Kleczanowie i Kaczycach (prace kierowane przez Andrzeja Buko w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XX wieku) oraz na ciałopalnych cmentarzyskach kurhanowych w Kleczanowie i Międzygórzu (badania Marka Florka). Istotne znaczenie naukowe miały prace weryfikacyjne zrealizowane w latach osiemdziesiątych XX wieku na kopcu Salve Regina w Sandomierzu (badania Andrzeja Buko, Marka Florka i Józefa Ścibiora).


Prowadzone od lat siedemdziesiątych XX wieku prace archeologiczne nie ograniczały się wyłącznie do stanowisk średniowiecznych. Równie intensywne badania prowadzono na wielu stanowiskach pradziejowych. Wymienić tu warto wieloletnie prace wykopaliskowe IAiE PAN na Wzgórzu Zawichojskim w Sandomierzu i w Kicharach Nowych. W tym ostatnim przypadku badano m.in. unikatowe cmentarzyska z okresu neolitu i epoki brązu. Z kolei w Wilczycach odkryto groby z okresu neolitu, ale przede wszystkim obozowisko schyłkowopaleolitycznej kultury magdaleńskiej z bogatym inwentarzem wyrobów krzemiennych i kościanych, w tym stylizowanymi figurkami kobiecymi wykonanymi z krzemienia. Badania Instytutu Archeologii UMCS w Lublinie doprowadziły do odkrycia cmentarzysk z grobowcami megalitycznymi kultury pucharów lejkowatych w Malicach Kościelnych, Święcicy i Pawłowie, czy kurhanu z kamiennymi komorami grobowymi kultury trzcinieckiej w Dacharzowie, natomiast pracownicy Działu Archeologicznego Muzeum Okręgowego w Sandomierzu prowadzili badania ratownicze stanowisk z neolitu i wczesnego okresu epoki brązu, m.in. w Sandomierzu i Ćmielowie. Na koniec wspomnieć wypada o realizowanych w okolicach Sandomierza od końca lat siedemdziesiątych XX wieku, a trwających do chwili obecnej, badaniach powierzchniowych w ramach ogólnopolskiego programu Archeologicznego Zdjęcia Polski. W ostatnich latach uzupełniono je nowoczesnymi metodami prospekcji, m.in. skaningiem laserowym (LIDAR), badaniami geofizycznymi i zdjęciami lotniczymi. Działania te doprowadziły do odkrycia kilku tysięcy nieznanych wcześniej stanowisk archeologicznych.  


Tylko z obszaru trzech najbliższych Sandomierzowi powiatów: sandomierskiego, opatowskiego i staszowskiego, znanych jest już ponad 10 tysięcy stanowisk archeologicznych. Najliczniejszą grupę stanowią tzw. stanowiska płaskie, o których obecności świadczą występujące na powierzchni terenu zabytki – fragmenty naczyń glinianych, wyroby krzemienne i kamienne, czasami również przedmioty wykonywane  z innych surowców, pozostałości pokonsumpcyjne, takie jak kości zwierząt dzikich i hodowlanych, kości ludzkie będące świadectwem dawnych cmentarzy, a także pozostałości zabudowy mieszkalnej. Znajdują  się tu również widoczne w terenie obiekty o własnej  formie krajobrazowej, takie jak grodziska z zachowanymi wałami, zamczyska, grobowce megalityczne, duże pojedyncze kopce ziemne, cmentarzyska kurhanowe czy kopalnie krzemienia z zachowaną rzeźbą pól górniczych.  


Tak duże nagromadzenie reliktów dawnego osadnictwa w regionie wynika w dużym stopniu z niezwykle korzystnych warunków naturalnych pozwalających, zarówno w pradziejach, średniowieczu, jak i w czasach nowożytnych, na stosowanie różno-rodnych strategii eksploatacji środowiska naturalnego. Na urodzajnych glebach lessowych Wyżyny Sandomierskiej już od początku neolitu rozwijać się mogło pomyślnie rolnictwo. Z kolei Wisła i jej dopływy, w tym wielkie łąki, sprzyjały rozwojowi rybołówstwa i hodowli na terenach nizinnych. W Kotlinie Sandomierskiej, gdzie przetrwały do dnia dzisiejszego świadectwa obszarów puszczańskich, rozwijała się gospodarka oparta na różnorodnych formach eksploatacji lasu (łowiectwo, zbieractwo, pozyskiwanie drewna, produkcja węgla drzewnego, smoły, dziegciu i potażu). Na terenach leśnych Przedgórza Iłżeckiego, Gór Świętokrzyskich i Kotliny Sandomierskiej zlokalizowane są łatwo dostępne surowce naturalne, takie jak kamień, krzemień, rudy żelaza i metali kolorowych czy surowce ilaste, wykorzystywane od zarania dziejów do produkcji ceramiki. Z kolei rozwojowi wymiany handlowej sprzyjało usytuowanie Ziemi Sandomierskiej na szlakach komunikacyjnych łączących Bałtyk z terenami naddunajskimi i Europę wschodnią z zachodnią, funkcjonujących już od neolitu.

*

Niektóre zabytki z badań archeologicznych prowadzonych od wielu lat na Ziemi Sandomierskiej trafiły do ośrodków, kierujących pracami, większość jednak zasiliła zbiory Działu Archeologicznego Muzeum Okręgowego w Sandomierzu, które istnieje i gromadzi eksponaty od 1921 roku. W piwnicach sandomierskiego zamku, na wystawie Ziemia Sandomierska w pradziejach i wczesnym średniowieczu można obejrzeć część ze zgromadzonych zbiorów. Nie należy jednak zapominać, że to, co możemy oglądać w gablotach muzealnych, to zaledwie niewielki ułamek tego, co nadal czeka na odkrycie.
 

   prof. dr hab. Andrzej Buko

Dyrektor Instytutu Archeologii i Etnologii

Polskiej Akademii Nauk

Muzeum

alt.php?id=422